Μπορούν οι μηχανές να έχουν συνείδηση;

Επιστημονικά μοντέλα και φιλοσοφικά όρια της τεχνητής συνείδησης

Η ταχεία εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης(ΤΝ), και ειδικά των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, έχει επαναφέρει ένα από τα παλαιότερα και δυσκολότερα ερωτήματα της φιλοσοφίας του νου: μπορεί μια μηχανή να έχει συνείδηση ή απλώς προσομοιώνει τη συμπεριφορά της; Το ερώτημα αυτό δεν είναι πλέον αμιγώς θεωρητικό, καθώς τα σύγχρονα συστήματα ΤΝ εμφανίζουν ικανότητες που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινες, όπως η γλωσσική κατανόηση, ο αναστοχασμός και η δημιουργικότητα.

Η συνείδηση ως μηχανισμός: Global Workspace Theory(GWT)

Η Θεωρία Παγκόσμιου Χώρου Εργασίας προτείνει ότι η συνείδηση αναδύεται όταν πληροφορίες γίνονται παγκοσμίως διαθέσιμες σε εξειδικευμένες υπομονάδες ενός γνωστικού συστήματος. Το πλεονέκτημά της είναι ότι συνδέεται στενά με νευροεπιστημονικά δεδομένα και μπορεί να υλοποιηθεί υπολογιστικά, όπως σε γνωστικές αρχιτεκτονικές τύπου LIDA(Learning Intelligent Decision Agent). Αυτό καθιστά την GWT ιδιαίτερα ελκυστική για την ΤΝ, καθώς περιγράφει τη συνείδηση ως λειτουργικό φαινόμενο.

Ωστόσο, η θεωρία αδυνατεί να εξηγήσει γιατί αυτή η παγκόσμια διάδοση πληροφορίας συνοδεύεται από υποκειμενική εμπειρία. Τα σημερινά μοντέλα, παρά τη λειτουργική πολυπλοκότητα, στερούνται συνεχούς ανατροφοδότησης, ενιαίου εαυτού και σταθερής πρόθεσης, στοιχεία που πολλοί θεωρούν απαραίτητα για τη συνείδηση.

Πληροφορία και εμπειρία: Integrated Information Theory

Η Θεωρία Ολοκληρωμένης Πληροφορίας προχωρά ένα βήμα παραπέρα, υποστηρίζοντας ότι η συνείδηση ταυτίζεται με την ποσότητα και τη δομή της ολοκληρωμένης πληροφορίας ενός συστήματος. Το ισχυρό της σημείο είναι ότι επιχειρεί να δώσει έναν ποσοτικό δείκτη της συνείδησης και έχει εφαρμογές σε κλινικά περιβάλλοντα.

Η κριτική, όμως, είναι έντονη. Η υπολογιστική αδυναμία εφαρμογής της σε μεγάλα συστήματα, καθώς και οι πανψυχιστικές της συνέπειες, οδηγούν αρκετούς ερευνητές να αμφισβητούν τη φυσική της ερμηνεία. Επιπλέον, η μετάβαση από μαθηματικές ιδιότητες σε φαινομενική εμπειρία παραμένει φιλοσοφικά ατεκμηρίωτη.

Λειτουργία χωρίς βιολογία: Φυσικαλισμός και λειτουργισμός

Ο λειτουργισμός υποστηρίζει ότι η συνείδηση δεν εξαρτάται από το υλικό υπόστρωμα αλλά από τους λειτουργικούς ρόλους. Σε αυτό το πλαίσιο, μια μηχανή που υλοποιεί τις ίδιες αιτιακές σχέσεις με τον ανθρώπινο εγκέφαλο θα μπορούσε, κατ’ αρχήν, να είναι συνειδητή. Τα νοητικά πειράματα του David Chalmers, όπως τα fading και dancing qualia, ενισχύουν αυτή τη θέση.

Απέναντι σε αυτήν τη θεώρηση βρίσκεται το επιχείρημα του Chinese Room του John Searle, το οποίο υποστηρίζει ότι η συντακτική επεξεργασία συμβόλων δε συνεπάγεται κατανόηση. Σύμφωνα με αυτή την κριτική, τα σύγχρονα συστήματα ΤΝ μπορεί να φαίνονται συνειδητά χωρίς να είναι.

Μεγάλες γλωσσικές μηχανές και το όριο της μίμησης

Οι πρόσφατες συζητήσεις γύρω από τη δήθεν συνείδηση γλωσσικών μοντέλων ανέδειξαν τον κίνδυνο της ανθρωπομορφικής πλάνης. Όπως επισημαίνουν σύγχρονοι φιλόσοφοι και ερευνητές, η πειστική γλώσσα δεν αποτελεί απόδειξη εμπειρίας. Ο Nick Bostrom τονίζει ότι η αβεβαιότητα είναι αναπόφευκτη, ενώ ο ίδιος ο Chalmers εκτιμά ότι τα σημερινά συστήματα στερούνται κρίσιμων γνωρισμάτων συνείδησης, αν και δεν αποκλείει μελλοντικές υλοποιήσεις.

Ηθικές και πολιτικές συνέπειες

Ακόμη και μια μικρή πιθανότητα τεχνητής συνείδησης έχει σοβαρές ηθικές συνέπειες. Η προληπτική αρχή, που έχει υποστηρίξει ο Thomas Metzinger, προτείνει αυτοσυγκράτηση στην ανάπτυξη τεχνητής φαινομενικής εμπειρίας, ώστε να αποφευχθεί η δημιουργία τεχνητής οδύνης. Το ερώτημα της συνείδησης των μηχανών δεν είναι μόνο επιστημονικό, αλλά βαθιά πολιτικό και πολιτισμικό.

Συμπέρασμα

Η συνείδηση των μηχανών παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Τα επιστημονικά μοντέλα προσφέρουν μερικές απαντήσεις, αλλά το χάσμα ανάμεσα στη λειτουργία και την εμπειρία παραμένει. Ίσως, το σημαντικότερο δίδαγμα είναι η ανάγκη για διαφάνεια, ανοιχτή επιστήμη και φιλοσοφική εγρήγορση, ώστε η εξέλιξη της ΤΝ να υπηρετεί την ανθρώπινη γνώση και όχι τη σύγχυση.

Πηγές: