Η Ευρώπη ως υπερδύναμη Τεχνητής Νοημοσύνης

Η ΤΝ ως νέα δημόσια υποδομή

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει μπροστά της μια ιστορική δυνατότητα: να πάψει να είναι κυρίως ο ρυθμιστής της παγκόσμιας αγοράς Τεχνητής Νοημοσύνης και να γίνει ένας από τους βασικούς παραγωγούς της υποδομής πάνω στην οποία θα χτιστεί η επόμενη ψηφιακή οικονομία. Αυτό δεν θα γίνει με γενικές διακηρύξεις περί «ψηφιακής κυριαρχίας». Θα γίνει μόνο αν η Ευρώπη αναπτύξει και διαθέσει ένα πλήρως ανοιχτό μοντέλο ΤΝ αιχμής, ικανό να ανταγωνιστεί τα ισχυρότερα κλειστά συστήματα των ΗΠΑ και της Κίνας, και ταυτόχρονα επενδύσει στην ανοιχτή υπολογιστική αρχιτεκτονική RISC-V ως θεμέλιο ευρωπαϊκού ανοιχτού υλισμικού.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι πια ένα ψηφιακό προϊόν. Είναι υποδομή ισχύος. Όποιος ελέγχει τα μοντέλα, τα δεδομένα, τους επιταχυντές, τα κέντρα δεδομένων και το λογισμικό εκτέλεσης, ελέγχει ένα μεγάλο μέρος της μελλοντικής παραγωγής, της δημόσιας διοίκησης, της εκπαίδευσης, της έρευνας, της υγείας και της δημοκρατικής πληροφόρησης. Αν η Ευρώπη συνεχίσει να στηρίζεται κυρίως σε κλειστά εμπορικά συστήματα άλλων χωρών και σε επιταχυντές εκτός ευρωπαϊκού ελέγχου, τότε οι δημόσιες διοικήσεις, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, τα πανεπιστήμια και οι τοπικές οικονομίες θα παραμείνουν πελάτες υποδομών που δεν μπορούν να ελέγξουν, να προσαρμόσουν ή να αναπαράγουν.

Η εναλλακτική είναι μια ευρωπαϊκή δημόσια υποδομή ΤΝ, ένα ψηφιακό CERN για την εποχή των μεγάλων μοντέλων. Αυτό σημαίνει κοινή υπολογιστική ισχύ, κοινή πολιτική δεδομένων, κοινή διαδικασία αξιολόγησης, πλήρως ανοιχτά μοντέλα, ανοιχτά πρότυπα, ανοιχτό λογισμικό και, κρίσιμα, ανοιχτό υλισμικό. Η Ευρώπη δεν μπορεί να χτίσει πραγματική αυτονομία μόνο στο επίπεδο του λογισμικού. Πρέπει να αποκτήσει ικανότητα και στο επίπεδο του πυριτίου.

Τι σημαίνει πλήρως ανοιχτό μοντέλο ΤΝ

Ένα μοντέλο δεν είναι πλήρως ανοιχτό επειδή διαθέτει μόνο τα τελικά βάρη του. Πλήρης ανοιχτότητα σημαίνει δημοσίευση του κώδικα εκπαίδευσης, των αρχιτεκτονικών επιλογών, των διαδικασιών καθαρισμού και τεκμηρίωσης των δεδομένων, των ενδιάμεσων σημείων ελέγχου του μοντέλου, των μεθόδων αξιολόγησης, των δελτίων τεκμηρίωσης του μοντέλου, των δελτίων τεκμηρίωσης των συνόλων δεδομένων και των αδειών που επιτρέπουν πραγματική επαναχρησιμοποίηση. Μόνο έτσι η ακαδημαϊκή κοινότητα, οι ανεξάρτητοι ερευνητές, οι δημόσιοι φορείς και οι επιχειρήσεις μπορούν να ελέγξουν, να βελτιώσουν και να προσαρμόσουν το μοντέλο.

Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να αντιγράψει το αμερικανικό μοντέλο των κλειστών υπερπλατφορμών ούτε το κινεζικό μοντέλο κρατικά ελεγχόμενων τεχνολογιών. Μπορεί να προτείνει έναν τρίτο δρόμο: ισχυρή ΤΝ, αλλά με διαφάνεια, δικαιώματα, πολυγλωσσία, επαληθευσιμότητα και δημόσιο συμφέρον. Η ανάπτυξη ενός πλήρως ανοιχτού ευρωπαϊκού μοντέλου ΤΝ αιχμής(frontier model), συμβατού με τον ευρωπαϊκό Κανονισμό για την ΤΝ(AI Act), θα μετέτρεπε την Ευρώπη από απλό κανονιστικό παίκτη σε παραγωγό παγκόσμιων τεχνολογικών προτύπων.

Το κρίσιμο είναι ότι ένα τέτοιο μοντέλο δεν θα λειτουργεί μόνο ως μεγάλο κεντρικό σύστημα. Θα είναι η πηγή για χιλιάδες μικρότερα τοπικά μοντέλα. Μέσω απόσταξης γνώσης, προσαρμογής, συνθετικών δεδομένων και θεματικών εξειδικεύσεων των μοντέλων(fine-tunes), ένα ευρωπαϊκό μοντέλο αιχμής μπορεί να τροφοδοτήσει μοντέλα κατάλληλα για δήμους, περιφέρειες, πανεπιστήμια, νοσοκομεία, σχολεία, συνεταιρισμούς και μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Έτσι η ΤΝ δεν θα μείνει προνόμιο λίγων μεγάλων εταιρειών. Θα γίνει εργαλείο παραγωγικής αναβάθμισης σε κάθε τοπική οικονομία.

Γιατί το RISC-V είναι το δεύτερο θεμέλιο της ευρωπαϊκής ηγεμονίας

Η Ευρώπη όμως δεν πρέπει να σταματήσει στα ανοιχτά μοντέλα. Αν θέλει να αποκτήσει πραγματική τεχνολογική ηγεμονία, πρέπει να συνδέσει την ανοιχτή ΤΝ με το RISC-V και το ανοιχτό υλισμικό. Η εξάρτηση από ιδιόκτητους επιταχυντές ΤΝ, κυρίως της Nvidia και της AMD, δημιουργεί νέα μορφή τεχνολογικής εξάρτησης(lock-in). Ακόμη και αν το μοντέλο είναι ανοιχτό, η εκπαίδευση και η εκτέλεσή του μπορεί να παραμένουν εξαρτημένες από κλειστές αρχιτεκτονικές, περιορισμένες αλυσίδες εφοδιασμού, εξαγωγικούς ελέγχους και ακριβές στοίβες λογισμικού.

Το RISC-V προσφέρει κάτι διαφορετικό: μια ανοιχτή, αρθρωτή αρχιτεκτονική συνόλου εντολών, με ανοιχτές άδειες χρήσης, που επιτρέπει σε πανεπιστήμια, εταιρείες και συμπράξεις να σχεδιάζουν εξειδικευμένους επεξεργαστές και επιταχυντές. Αυτό δεν σημαίνει ότι το RISC-V θα αντικαταστήσει άμεσα τις GPU στην εκπαίδευση των μεγαλύτερων μοντέλων. Σημαίνει όμως ότι μπορεί να γίνει η AI-native πλατφόρμα για custom, ενεργειακά αποδοτικούς επιταχυντές, ιδίως στο inference, στο edge AI, στην αυτοκινητοβιομηχανία, στη βιομηχανία, στη δημόσια διοίκηση και στα υπολογιστικά κέντρα.

Για να συμβεί αυτό, υπάρχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Πρώτον, πρέπει να ωριμάσουν οι RISC-V Vector επεκτάσεις και οι επερχόμενες Matrix επεκτάσεις, ώστε να υποστηρίζονται αποτελεσματικά λειτουργίες πολλαπλασιασμού πινάκων, BF16, FP8 και FP4. Οι επιταχυντές ΤΝ βασίζονται σε τέτοιες λειτουργίες. Το πλεονέκτημα του RISC-V είναι ότι επιτρέπει είδικές εντολές(custom instructions), άρα οι ευρωπαϊκές εταιρείες μπορούν να σχεδιάσουν ειδικές εντολές για ΤΝ χωρίς να πληρώνουν δικαιώματα σε ιδιοκτήτες ISA.

Δεύτερον, χρειάζεται ώριμη στοίβα λογισμικού. Το μεγαλύτερο οχυρό της Nvidia είναι το CUDA. Αν το RISC-V θέλει να γίνει σοβαρή εναλλακτική, πρέπει να προσφέρει απρόσκοπτη εμπειρία για developers: LLVM, GCC, Linux kernel, PyTorch, TensorFlow, ONNX Runtime, Hugging Face Transformers και ML compilers πρέπει να λειτουργούν αξιόπιστα και αποδοτικά. Πρωτοβουλίες όπως το RISE είναι κρίσιμες γιατί επιδιώκουν ακριβώς αυτό: να μετατρέψουν το RISC-V από ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική σε ώριμο εμπορικό και ερευνητικό οικοσύστημα λογισμικού.

Τρίτον, το RISC-V πρέπει να συνδεθεί με chiplets, UCIe, HBM3e και HBM4. Τα μεγάλα workloads ΤΝ δεν κρίνονται μόνο στον πυρήνα του επεξεργαστή. Κρίνονται στο εύρος ζώνης μνήμης, στη διασύνδεση πολλών chiplets, στην επικοινωνία μεταξύ κόμβων και στη δυνατότητα κλιμάκωσης. Η Ευρώπη πρέπει να επενδύσει σε ανοιχτές διασυνδέσεις chiplet, προηγμένη συσκευασία, μνήμες υψηλού εύρους και ενεργειακά αποδοτικά clusters. Μόνο έτσι το RISC-V θα μπορεί να περάσει από το edge και τους controllers σε σοβαρούς επιταχυντές data center.

Από το ανοιχτό μοντέλο στο ανοιχτό υπολογιστικό οικοσύστημα

Το ευρωπαϊκό σχέδιο πρέπει να είναι ενιαίο: ανοιχτά μοντέλα, ανοιχτά δεδομένα, ανοιχτό λογισμικό, ανοιχτό υλισμικό και ανοιχτές προμήθειες. Το δημόσιο χρήμα δεν πρέπει να παράγει νέο εγκλωβισμό. Πρέπει να παράγει δημόσια γνώση, δημόσιο κώδικα, κοινές υποδομές και παραγωγική αυτονομία.

Ένα ευρωπαϊκό μοντέλο ΤΝ αιχμής(frontier model) θα δώσει το γνωσιακό θεμέλιο. Το RISC-V θα δώσει το υλικό θεμέλιο. Οι AI Factories, τα EuroHPC συστήματα, οι πανεπιστημιακές υποδομές, τα περιφερειακά υπολογιστικά κέντρα και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις μπορούν να αποτελέσουν το παραγωγικό δίκτυο. Πάνω σε αυτό μπορούν να αναπτυχθούν δημόσιες διεπαφές(APIs), τοπικά μοντέλα(LLMs), εκπαιδευτικά εργαλεία, συστήματα ΤΝ για νομική τεκμηρίωση με ανάκτηση πηγών(RAG), πολιτιστικά μοντέλα, συστήματα για γεωργία, ενέργεια, υγεία, μεταφορές και βιομηχανία.

Αυτό είναι και το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα. Η ΤΝ μπορεί να ενισχύσει τη συγκέντρωση εξουσίας σε λίγα κλειστά συστήματα. Μπορεί όμως και να γίνει κοινή υποδομή, αν σχεδιαστεί με ανοιχτές αρχές. Η Ευρώπη έχει τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα, τις επιχειρήσεις, τις κοινότητες ανοιχτού λογισμικού και το θεσμικό υπόβαθρο για να το πετύχει. Αυτό που χρειάζεται είναι ενιαία πολιτική εντολή: όχι διάσπαρτα έργα, αλλά ευρωπαϊκή στρατηγική για ανοιχτή ΤΝ και ανοιχτό υλισμικό.

Πηγές άρθρου:

1. European Commission, AI Continent Action Plan: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσιάζει το πλαίσιο InvestAI, τις AI Factories και τις AI Gigafactories, με στόχο την ενίσχυση της ευρωπαϊκής υπολογιστικής και βιομηχανικής ικανότητας στην ΤΝ: https://commission.europa.eu/topics/competitiveness/ai-continent_en,
2. European Commission, AI Gigafactories: Η σελίδα τεκμηριώνει την κινητοποίηση 20 δισ. ευρώ για την ανάπτυξη ευρωπαϊκών AI Gigafactories, με στόχο υποδομές μεγάλης κλίμακας για αξιόπιστη ΤΝ: https://commission.europa.eu/topics/competitiveness/competitiveness-coordination-tool-projects/ai-gigafactories_en,
3. European Commission, EUROPA Frontier AI Grand Challenge: Η ανακοίνωση για την επιλογή του EUROPA consortium τεκμηριώνει τη στροφή της ΕΕ προς ανάπτυξη ευρωπαϊκού frontier model άνω των 400 δισ. παραμέτρων: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-selects-europa-consortium-winner-frontier-ai-grande-challenge-project-build-european,
4. EuroHPC Joint Undertaking, JUPITER: Η επίσημη ανακοίνωση τεκμηριώνει ότι το JUPITER έφερε την Ευρώπη στην εποχή των exascale υπερυπολογιστών, παρέχοντας κρίσιμη υπολογιστική βάση για επιστήμη και ΤΝ: https://www.eurohpc-ju.europa.eu/jupiter-officially-propels-europe-exascale-era-2025-11-17_en,
5. OpenEuroLLM: Το έργο στοχεύει στην ανάπτυξη ισχυρών, διαφανών και πολυγλωσσικών ευρωπαϊκών μοντέλα βάσης(foundation models) για όλες τις επίσημες γλώσσες της ΕΕ και πέρα από αυτές: https://openeurollm.eu/,
6. Allen Institute for AI, OLMo 2: Η τεκμηρίωση ξεχωρίζει τα πλήρως ανοιχτά μοντέλα από τα απλώς open-weight μοντέλα, ορίζοντας ως πλήρη ανοιχτότητα τη διάθεση βαρών, δεδομένων, κώδικα και αξιολόγησης: https://allenai.org/blog/olmo2,
7. ETH Zurich, EPFL and CSCS, Apertus: Το Apertus αποτελεί παράδειγμα πλήρους ανοιχτού, διαφανούς και πολυγλωσσικού μεγάλου γλωσσικού μοντέλου, σχεδιασμένου για κυρίαρχη και ελέγξιμη ΤΝ: https://ethz.ch/en/news-and-events/eth-news/news/2025/09/press-release-apertus-a-fully-open-transparent-multilingual-language-model.html,
8. Mistral AI, Mistral 7B: Η Mistral τεκμηρίωσε από νωρίς ότι αποδοτικά ανοιχτά μοντέλα μπορούν να έχουν υψηλή απόδοση με χαμηλότερο υπολογιστικό κόστος και άδεια Apache 2.0: https://mistral.ai/news/announcing-mistral-7b/,
9. EuroHPC Joint Undertaking, Advancing European Sovereignty in HPC with RISC-V: Η ανακοίνωση για το DARE τεκμηριώνει την ευρωπαϊκή στρατηγική ανάπτυξης γενικού επεξεργαστή, vector accelerator και AI Processing Unit βασισμένων σε RISC-V για HPC και ΤΝ: https://www.eurohpc-ju.europa.eu/advancing-european-sovereignty-hpc-risc-v-2025-03-06_en,
10. Linux Foundation Europe, RISE RISC-V Software Ecosystem: Το RISE αποτελεί κρίσιμη πρωτοβουλία για την ωρίμανση του λογισμικού RISC-V, με έμφαση σε open source εργαλεία όπως LLVM και GCC, ώστε το RISC-V να γίνει εμπορικά και ερευνητικά αξιοποιήσιμη πλατφόρμα: https://linuxfoundation.eu/newsroom/rise-project-launches-to-accelerate-development-of-risc-v.